Η δημογραφική γήρανση εξελίσσεται σε μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τις σύγχρονες κοινωνίες, καθώς οι άνθρωποι ζουν περισσότερο, την ώρα που οι γεννήσεις μειώνονται.
Το ζήτημα βρίσκεται στο επίκεντρο της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας των Μεγαλύτερων Ηλικιακά Ανθρώπων, που τιμάται την 1η Οκτωβρίου, με θέμα «Η Εποχή της Μακροζωίας: Επανεκτίμηση των Συστημάτων για μεγαλύτερη διάρκεια ζωής».
Στην Ελλάδα, τα στοιχεία αποτυπώνουν με ιδιαίτερα χαρακτηριστικό τρόπο το δημογραφικό πρόβλημα. Το 23,7% του πληθυσμού είναι ηλικίας 65 ετών και άνω, γεγονός που εντείνει την ανάγκη για ενίσχυση της πρόληψης, της γηριατρικής και της μακροχρόνιας φροντίδας.
1,2 δισ. άνθρωποι άνω των 60 ετών παγκοσμίως
Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, περίπου 1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι ηλικίας 60 ετών και άνω ζουν σήμερα στον πλανήτη.
Ο αριθμός αυτός αναμένεται να φτάσει τα 2,1 δισεκατομμύρια έως το 2050, όταν οι άνθρωποι άνω των 60 θα αντιπροσωπεύουν περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πληθυσμού.
Η εξέλιξη αυτή αποτελεί αποτέλεσμα δύο παράλληλων τάσεων: της αύξησης του προσδόκιμου ζωής και της μείωσης του αριθμού των παιδιών που αποκτούν οι οικογένειες.
Μάλιστα, ο ΟΗΕ εκτιμά ότι έως τα τέλη της δεκαετίας του 2070 οι άνθρωποι ηλικίας 65 ετών και άνω θα είναι περισσότεροι από τα παιδιά κάτω των 18 ετών. Ακόμη νωρίτερα, στα μέσα της δεκαετίας του 2030, οι άνθρωποι ηλικίας 80 ετών και άνω αναμένεται να ξεπεράσουν σε αριθμό τα βρέφη κάτω του ενός έτους.
Η Ευρώπη στην πρώτη γραμμή της δημογραφικής αλλαγής
Η Ευρώπη βρίσκεται ήδη στην πρώτη γραμμή της δημογραφικής γήρανσης.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την 1η Ιανουαρίου 2025, περίπου 99 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν ηλικίας 65 ετών και άνω, αντιπροσωπεύοντας το 22% του συνολικού πληθυσμού. Παράλληλα, περίπου 6% του πληθυσμού ήταν ηλικίας 80 ετών και άνω.
Σε ορισμένες χώρες, η αναλογία των μεγαλύτερων ηλικιών είναι ακόμη υψηλότερη. Στην Ιταλία το ποσοστό των ανθρώπων άνω των 80 ετών πλησιάζει το 8%, ενώ στη Γερμανία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία διαμορφώνεται περίπου στο 7%.
Ελλάδα: 185 ηλικιωμένοι για κάθε 100 παιδιά
Η εικόνα στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική.
Με βάση τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, την 1η Ιανουαρίου 2025 ο εκτιμώμενος πληθυσμός της χώρας ανερχόταν σε 10.372.335 κατοίκους.
Από αυτούς, το 23,7% ήταν ηλικίας 65 ετών και άνω, δηλαδή σχεδόν ένας στους τέσσερις κατοίκους. Αντίθετα, μόλις το 12,8% του πληθυσμού ανήκε στην ηλικιακή ομάδα 0-14 ετών.
Ιδιαίτερα ενδεικτικός είναι ο δείκτης γήρανσης, ο οποίος ανήλθε στο 185,4. Με άλλα λόγια, για κάθε 100 παιδιά ηλικίας 0-14 ετών αντιστοιχούν περίπου 185 άνθρωποι ηλικίας 65 ετών και άνω.
Η δημογραφική εικόνα επιβαρύνεται και από τη χαμηλή γεννητικότητα. Το 2024 καταγράφηκαν στην Ελλάδα 68.309 γεννήσεις, ενώ οι θάνατοι ανήλθαν σε 125.873.
Η μακροζωία φέρνει νέες ανάγκες στην υγεία
Η αύξηση του αριθμού των ανθρώπων που φτάνουν στις ηλικίες των 80, 90 και 100 ετών δεν αποτελεί απλώς δημογραφική μεταβολή. Δημιουργεί νέες ανάγκες για τα συστήματα υγείας και κοινωνικής προστασίας.
Η Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία επισημαίνει την ανάγκη για μεγαλύτερη έμφαση στην πρόληψη, την πρωτοβάθμια φροντίδα, τη γηριατρική αξιολόγηση, την αποκατάσταση, την κατ’ οίκον φροντίδα και τις υπηρεσίες μακροχρόνιας φροντίδας.
Στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ο πληθυσμός ηλικίας 60 ετών και άνω αναμένεται να αυξηθεί από 215 εκατομμύρια το 2021 σε περισσότερα από 300 εκατομμύρια έως το 2050. Την ίδια περίοδο, ο αριθμός των ανθρώπων άνω των 80 ετών αναμένεται να υπερδιπλασιαστεί.
Όπως επισημαίνει η Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία, η απάντηση στη δημογραφική γήρανση δεν μπορεί να περιοριστεί στην αύξηση των νοσοκομειακών και προνοιακών δομών. Απαιτείται επανασχεδιασμός των συστημάτων, με έμφαση στην πρόληψη, την έγκαιρη παρέμβαση, την ολοκληρωμένη φροντίδα, την αποκατάσταση και τη διατήρηση της λειτουργικότητας.
Η τρίτη ηλικία ως ενεργό κομμάτι της κοινωνίας
Παράλληλα με τις αλλαγές στα συστήματα υγείας και φροντίδας, αναδεικνύεται και η ανάγκη αλλαγής στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται η ηλικία.
Η γήρανση δεν συνεπάγεται απαραίτητα απώλεια αυτονομίας, κοινωνική απομόνωση ή αδυναμία συμμετοχής στην κοινωνική ζωή. Η υγιής και ενεργός γήρανση μπορεί να επιτρέψει στους μεγαλύτερους ανθρώπους να συνεχίσουν να συμμετέχουν ουσιαστικά στην οικογένεια και την κοινωνία.
Το ζητούμενο, σύμφωνα με την Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία, είναι η δημιουργία μιας κοινωνίας στην οποία οι μεγαλύτεροι άνθρωποι θα παραμένουν ενεργοί, ορατοί και ισότιμοι.
Με αφορμή την 1η Οκτωβρίου, η Εταιρεία θέτει στο επίκεντρο τρεις βασικούς άξονες για την ελληνική πραγματικότητα:
- Επανασχεδιασμός της ελληνικής κοινωνίας με όρους ισότητας και αξιοπρέπειας
- Μετασχηματισμός των συστημάτων υγείας και κοινωνικής προστασίας
- Δημιουργία φιλικού και υποστηρικτικού περιβάλλοντος και ενίσχυση της διά βίου μάθησης
Η δημογραφική γήρανση αποτελεί πλέον μια πραγματικότητα που απαιτεί προσαρμογές όχι μόνο στον τομέα της υγείας, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται συνολικά η κοινωνία.
